by Darijan Bilić
Sarajevo danas živi nekoliko paralelnih kriza koje se više ne mogu posmatrati odvojeno. Deponija otpada je preopterećena i dostiže granice kapaciteta, kvalitet zraka tokom zimskih mjeseci spada među najlošije u Evropi, izvorišta pitke vode su pod sve većim pritiskom, dok se istovremeno sve veći dio stanovništva suočava sa ekonomskom nesigurnošću, kulturnim propadanjem i rastućim troškovima života. Uz sve to, klimatske promjene više nisu nešto apstraktno ili daleko, već proces koji polako, ali sigurno mijenja način života u gradu.
Drugim riječima, Sarajevo istovremeno proizvodi previše otpada, previše zagađenja i premalo lokalne vrijednosti iz resursa koje već posjeduje. Grad se još uvijek nedovoljno priprema za klimatske promjene i posljedice koje one donose ali i ne čini dovoljno na emancipaciji stanovnika.
U takvom kontekstu, pitanje energije više nije samo tehničko ili ekonomsko pitanje. Ono postaje pitanje zdravlja, kvaliteta života i dugoročne održivosti grada i nas njegovih stanovnika.
photo by A.I ChatGPT
Zato se sve češće otvara tema zajednica obnovljivih izvora energije kao mogućeg modela lokalne promjene. No nakon osnovnog razumijevanja šta su one, ključno pitanje postaje: koliko takvih zajednica treba Sarajevu i kako bi one izgledale u praksi?
Jer problem Sarajeva nije samo u tome što troši energiju kao da nema sutra, nego i u tome kako je proizvodi, kako je koristi i šta radi sa onim što baca.
Ako govorimo realno, Sarajevu ne treba jedna velika energetska zajednica. Potrebna mu je mreža manjih i srednjih energetskih i resursnih zajednica prilagođenih različitim dijelovima grada, njegovim potrebama i potencijalima.
Grubo rečeno, govorimo o 15 do 40 energetskih zajednica, zavisno od nivoa ambicije nas stanovnika, političke volje i brzine implementacije.
Ali važno je razumjeti, one ne bi bile iste niti bi se međusobno takmičile. Naprotiv, sarađivale bi i razmjenjivale znanja, iskustva i resurse.
Solarne zajednice po krovovima i parkinzima (10-ak zajednica)
Ovo je vjerovatno najbrži i najrealniji početak.
Škole, vrtići, domovi zdravlja, sportske dvorane, opštinske zgrade, parkinzi i veliki stambeni blokovi mogu postati proizvođači energije. Poseban potencijal imaju padinska naselja i dijelovi grada koji se zimi nalaze iznad linije zagađenja.
Solarni paneli na krovovima ne mijenjaju izgled grada nagore, ali mijenjaju račune za struju i dugoročno rasterećuju energetski sistem. Ova vrsta zajednica može predstavljati bazu daljeg širenja sistema.
Zajednice grijanja i toplinske energije (5–10 zajednica)
Sarajevo tokom zime ima jedan od najvećih problema, grijanje i zagađenje zraka.
Ovdje energetske zajednice mogu igrati ključnu ulogu kroz:
- modernizaciju toplana
- kvartovske sisteme grijanja
- dizalice toplote
- solarne sisteme za toplu vodu
Photo by ChatGPT
Cilj je jednostavan, manje loženja najjeftinijih i najprljavijih energenata, korištenje lokalnih resursa, smanjenje otpada, manje zagađenja, manji troškovi i više stabilnosti.
Mikro vodeni i geotermalni potencijal (2–5 lokacija)
Rijeka Miljacka, Dariva – Bentbaša, vodopad Skakavac, Vrelo Bosne, Željeznica, Ilidža ali i pojedini stari infrastrukturni objekti, mogu imati ograničen ali simbolički i funkcionalan energetski potencijal koji bi se mogao koristiti lokalno.
Ovdje ideja nije “velika proizvodnja”, nego pametna i diskretna upotreba postojeće infrastrukture bez narušavanja prirodnog toka rijeka i izvorišta.
Bioenergetske zajednice (5–8 zajednica)
Ovo je možda najzanemareniji, ali i jedan od najrealnijih resursa grada koji predsvatlja i do 40% ukupnog otpada.
Otpad koji danas završava na deponijama može postati energija ili sirovina:
- organski komunalni otpad i otpad sa pijaca
- talog kafe i drugi otpad iz ugostiteljstva i salona za uljepšavanje – frizerskih salona
- otkos trave, granje i lišće iz parkova
- ostaci od prerade hrane
- jestiva i motorna ulja
- industrijski bio-otpad
Sve ono što danas predstavlja problem, već sutra može postati vrijedan resurs koji se može koristiti.
Industrijske i poslovne energetske zajednice (3–6 zajednica)
Industrijske zone poput Rajlovca, Halilovića i sličnih lokacija mogu razvijati zajedničke energetske ali i transportne sisteme. Pored velikih zona, potencijal imaju i stari zanati, mikroindustrijske i trgovinske zone.
To može uključivati:
- solarne elektrane
- baterijske sisteme
- dijeljenje infrastrukture i nusproizvoda koji mogu postati resurs
- optimizaciju potrošnje energije i transporta
Transportne i logističke energetske zajednice (3–6 zajednica)
Industrijske zone, pijace, stara jezgra grada, ali i nova naselja zaslužuju drugačiji način snabdijevanja i transporta, sa manje zagađenja i manje buke.
by Slabovidi
Sarajevu su potrebna mjesta za skladištenje i dopunu električne energije, kao i lokalna infrastruktura za razvoj održivijeg transporta. Zajednice obnovljivih izvora energije mogle bi igrati važnu ulogu i u tom segmentu.
Grad kao održiv i povezan sistem
Ako sve ovo spojimo, Sarajevo bi realno moglo funkcionisati kroz 15 do 40 raznih energetskih zajednica raspoređenih po funkciji i prostoru na korist samog grada ali i svih nas.
Ali poenta nije u broju. Poenta je promjena logike i narativa. Promjena načina života i odnosa stanovnika jednih prema drugima, ali i prema gradu kao urbanoj cjelini koju nastanjujemo.
Grad više ne bi bio samo nesavjestan potrošač energije, nego i njen odgovoran proizvođač.
Otpad više ne bi bio ogroman problem, nego resurs. Krovovi i parkinzi više ne bi bili neiskorišten prostor, nego mini elektrane. Kvartovi više ne bi bili samo spavaone, nego energetske i društvene cjeline.
Možda je najvažnije to što bi dio novca koji danas odlazi van grada kroz račune za energiju ostajao unutar lokalnih zajednica i vraćao se građanima kroz niže troškove, novu infrastrukturu i veću otpornost grada. To bi bio jedan od održivih načina da se onda stanovnici počnu baviti rješavanjem vlastitih infrastrukturnih i drugih problema.
Nismo ni svjesni koliko energije oko sebe rasipamo i koliko resursa ne koristimo na pravi način. Posljedica toga nisu samo zagađenje i saobraćajne gužve, nego i pogoršanje zdravstvenog stanja među stanovnicima i stalni porast troškova života.
Na ove navedene zajednice svakako bi trebali razvijati i stambene zajednice, zajednice cirkularne ekonomije, digitalne ekonomske i energetske zajednice kao i poljoprivredne zajednice. No to je već priča koja dolazi kao nadogradnja sistema koji još nemamo.
Možda sve ovo zvuči ambiciozno, ali upravo ovakve promjene odlučuju kako će Sarajevo izgledati u narednih 20 godina.